Árni Páll Jóhannsson

9. febrúar til 5. maí 2017 | February 9th to May 5th 2017

 

Árni Páll í konseptinu

Jón Proppé

 

Scroll down for English

 

Árni Páll Jóhannsson ólst upp í Stykkishólmi og áður en hann flutti til Reykjavíkur hafði hann farið í námsferð til Englands. Þar komst hann fyrst í kynni við þá nýju strauma í myndlist sem áttu eftir að móta hans eigin listsköpun:

Ég fór til Englands frá Stykkishólmi og meðan ég var þar slysaðist ég á sýningu þar sem ég sá verk sem kveiktu í mér. Þarnar voru ljósmyndir sem höfðu verið klipptar í sundur og skeytt saman aftur og einhvers konar mail-art, verk sem höfðu verið frímerkt og send í pósti milli manna. Ég hef oft hugsað um þetta og ég held að þetta hafi líklega verið hollenskir listamenn. Ég vissi ekkert hvað þetta var en ég fann að þarna var eitthvað á ferðinni sem ég vildi vera með í.

Árni Páll var svo upprifinn af þessu að þegar hann fór heim í frí um veturinn vélritaði hann heimilisfang sitt á Englandi á bunka af umslögum og setti í póst. Fyrir tilviljun voru þessi umslög stimpluð sem fyrstadagsumslög því dagurinn sem hann sendi þau var upphafsdagur þotuflugs á Íslandi. Þarna bjó Árni Páll til fyrsta verk sitt í anda hinnar nýju listar og hafði þó ekki haft af þeim nema augnablikskynni.

Þegar hann kom aftur heim, 1969, hóf hann nám í ljósmyndun þar sem Guðmundur Ingólfsson var hans helsti kennari. Það var þó ekki ljósmyndin sem iðn- eða atvinnugrein sem heillaði hann heldur stóð hugurinn til þess að skapa eitthvað í líkingu við það sem hann hafði séð á sýningunni á Englandi – það sem við myndum nú kalla Fluxus- eða konseptlist. Hann lauk þó námi og tók meira að segja meistarapróf í ljósmyndun en sótti æ meira í myndlistina.

Eitt sumarið, meðan hann bjó enn í Stykkishólmi, hafði hann verið í smíðavinnu í Flatey og þar kynntist hann Jóni Gunnari Árnasyni, myndhöggvara og einum af meðlimum SÚM-hópsins. Þegar hann var kominn til Reykjavíkur naut hann kynnanna við Jón Gunnar og kynntist í gegnum hann sumum af hinum SÚM-listamönnunum: Sigurði Guðmundssyni, Hreini Friðfinnssyni, Kristjáni Guðmundssyni og fleirum. Það fór svo að skömmu eftir ljósmyndanámið fór Árni Páll að kenna við Myndlista- og handíðaskólann þar sem hann starfaði í meira en áratug.

Þetta voru spennandi tímar í íslenskri myndlist. Á sjöunda áratugnum höfðu komið fram myndlistarmenn sem vildu innleiða nýjar hugmyndir og aðferðir í anda Fluxus-listarinnar og annarra nýrra listhópa á meginlandinu og í Bandaríkjunum. Dieter Roth, Magnús Pálsson og Jón Gunnar Árnason voru elstir og stigu fyrstir fram en fljótlega bættust yngri listamenn við, SÚM-hópurinn varð til og árið 1969 – þegar Árni Páll var að flytja til Reykjavíkur – fann hópurinn húsnæði við Vatnsstíg og fór að standa fyrir reglulegum sýningum. Þarna átti Árni Páll eftir að halda sína fyrstu einkasýningu árið 1975.

Sigurður Guðmundsson hefur sagt frá því að þegar hann og félagar hans voru fyrst að kynnast þessari nýju list, snemma á sjöunda áratugnum, hafi þeir ekki haft úr miklum heimildum að moða. Þessar nýju liststefnur voru enn lítt þekktar erlendis, eins konar jaðarlist í hinu stóra samhengi abstraktsins og popplistarinnar sem var að byrja að ryðja sér til rúms. Sigurður segir að þeir hafi t.d. séð í þýsku tímariti mynd af Joseph  Beuys með blóðnasir og hægri handlegginn stífan í nasistakveðju. Beuys hafði verið að flytja gjörning í Tækniháskólanum í Aachen 1964 þegar hægrisinnaðir nemendur réðust upp á sviðið og kýldu hann; nasistakveðjan var þeim til háðungar. Sigurður og félagar vissu ekkert hvað var að gerast og lásu ekki þýsku en þeir fundu á sér að hér var eitthvað spennandi á ferðinni. „Við fundum lyktina af því“, segir Sigurður, og það dugði til að kveikja neistann.

Eitthvað svipað gerðist hjá Árna Páli þegar hann sá sýningu hollensku listamannanna á Englandi. Þegar hann var svo kominn í slagtog við „súmmarana“ og fór að kenna við Myndlista- og handíðaskólann opnaðist þessi heimur fyrir honum. Skömmu eftir að hann fór að kenna við skólann, árið 1975, var stofnuð deild við skólann til að kenna eitthvað af þessum nýju listhugmyndum og var Magnús Pálsson fenginn til að stýra henni. Það var nýlistadeildin sem fóstraði marga af þeim myndlistarmönnum sem helst hafa látið til sín taka síðustu áratugi. „Ég var svo hrifinn af Magga og þessum gæjum. Þeir voru alveg eins og þessir listamenn sem ég hafði séð á Englandi ... svo kom bara Maggi, alveg eins!“

Í skólanum voru á þessum tíma aðrir kennarar og nemendur sem sóttu í sömu strauma – m.a. Jón Gunnar, Rúrí, Bjarni H. Þórarinsson og Birgir Andrésson. Árni Páll átti samstarf við þetta unga fólk ekki síður en við súmmarana sem hann hafði þegar kynnst. Eftir fyrstu einkasýninguna í Gallerí SÚM sýndi hann mikið oft með yngra fólkinu, einkum með Birgi en þeir áttu náið samstarf allt þar til að Birgir dó, langt fyrir aldur fram, árið 2007. Hann tók þátt í listalífinu í Gallerí Suðurgötu 7 sem þessi kynslóð nýútskrifaðra listamanna rak um nokkurra ára skeið og komst í kynni við listamenn og sýningarhaldara í Hollandi og sýndi þar líka. Alltaf hélt hann líka sambandi við súmmarana og sýndi með þeim.

Um miðjan níunda áratuginn fór Árni Páll að vinna í kvikmyndum, einkum við leikmyndahönnun, „til að eiga salt í grautinn“, eins og hann segir sjálfur. Hann hélt alltaf áfram að sinna myndlistinni og sýndi jafnt og þétt, bæði hér heima og erlendis, þótt kvikmyndavinnan yrði sífellt fyrirferðarmeiri. Nú er Árni þekktur um allan heim fyrir vinnu sína að kvikmyndum og uppsetningu sýninga af ýmsu tagi, til dæmis skála Íslands á heimssýningum. Hann leit þó alltaf á myndlistina sem sína aðalgrein og flest verkin á sýningunni í Gallery GAMMA eru frá þessum tíma.

Myndlist Árna Páls á uppruna sinn í deiglu áttunda áratugarins þegar Fluxus- og konseptlist var að ná þroska í meðförum íslenskra listamanna. En verk hans bera líka sterkan keim af minimalisma – þeirri hugmynd að myndlistin skyldi vera eins knöpp og mögulegt er, að þar eigi ekkert heima nema það sem nauðsynlegt er til að koma inntaki verksins til skila. Á áttunda áratugnum var Kristján Guðmundsson sá listamaður hér sem helst agaði verk sín á þennan hátt og hafði mikil áhrif á næstu kynslóð. Það er því engin tilviljun að þeir Árni Páll og Kristján hafa unnið og sýnt mikið saman alla tíð.

Á sýningunni í Gallery GAMMA má sjá hvernig þessar hugmyndir bræðast saman: Leikurinn og húmorinn sem voru eitt helsta einkenni Fluxus-listarinnar, hugmyndaleg nálgun konseptlistarinnar og tær framsetning minimalismans. Árni Páll beitir fyrir sig ýmsum aðferðum og vinnur í mismunandi miðla og efni. Elstu verkin á sýningunni eru ljósmyndir frá fyrstu sýningu hans í Galleri SÚM, teknar árið 1975. Það eru portrett af listamönnunum Birgi Andréssyni og Bjarna H. Þórarinssyni sem þá voru nemendur í Myndlista- og handíðaskólanum. En þetta eru þó ekki bara portrett því á myndunum eru höfuð þeirra bundin hvítum og svörtum  klútum – það er konsept eða einhvers konar Fluxus-leikur. Í yngri verkunum má hins vegar sjá hvernig aðferðin verður sífellt agaðri og knappari, nálgunin við efnið varfærnari og framsetningin einfaldari. Leikurinn og húmorinn eru þó aldrei langt undan.

 

Árni Páll Among the Concept

Jón Proppé

 

Árni Páll Jóhannsson grew up in Stykkishólmur, a small fishing town in the west of Iceland. As a teenager, he travelled to England to study and it was there that he first encountered the new art that was to shape his own career:

I went to England from Stykkishólmur and while I was there I chanced to attend an exhibition where I saw works that really touched me. There were photographs that had been cut to pieces and reassembled, and some sort of mail-art, pieces with postage stamps that had been sent through the mail. I have thought about this a lot and I think these were probably Dutch artists. I had no idea what this was but I sensed that it was something I wanted to be part of.

Árni Páll was so enthused that when he went back to Stykkishólmur for a holiday he typed his address in England on a stack of envelopes and mailed them. By chance, that day marked the first jet flight by an Icelandic airline so the envelopes received a first-day stamp at the post office. Árni Páll had created his first artwork in the spirit of the new art that he had glimpsed for only a moment.

When he returned to Iceland, in 1969, he began to study photography in Reykjavík but it was not commercial photography that interested him. He wanted to create something like the art that he had seen in the exhibition in England – something that we would now characterise as Fluxus or conceptual art. He finished his studies and even graduated as a Master of photography, but became more and more preoccupied with art.

One summer, while he still lived in Stykkishólmur, he spent working on a nearby Island and there befriended Jón Gunnar Árnason, a sculptor and member of the SÚM artist group. Once in Reykjavík, he renewed this friendship and got to know the rest of the group, artists such as Sigurður Guðmundsson, Hreinn Friðfinnsson and Kristján Guðmundsson. On finishing his photography course he began to teach at the Icelandic College of Arts and Craft, the only advanced art school in Iceland, where he was to work for more than a decade.

These were exciting times in Icelandic art. In the 1960s a few artists had emerged who wanted to introduce new ideas and approaches in the spirit of Fluxus and other new artist groups on mainland Europe and in the USA. Dieter Roth, Magnús Pálsson and Jón Gunnar Árnason were the oldest and the first to exhibit work of this kind, but they were soon joined by younger artists. The SÚM-group was formed and in 1969 – the year when Árni Páll moved to Reykjavík – the group secured a gallery space in the old centre of the city and began to hold regular exhibitions. Later, in 1975, Árni Páll was to hold his first private exhibition there.

Sigurður Guðmundsson has told the story of how, when he and his friends were getting to know the new avant-garde art in the early 1960s, they did not have much to go on. These new ideas were still relatively unknown abroad – an underground art practice in an era when abstraction was still the dominant art form with pop art the emerging trend. They got hold of a German magazine and saw a photograph of Joseph Beuys with a bloody nose, making a Nazi salute. Beuys had been performing at the polytechnic school in Aachen in 1964 when a group of Neo Nazis stormed the stage and punched him. The salute was directed at them. Sigurður and his friends had no idea what was going on and could not even read German but they sensed that there was something exciting happening. “We could smell it”, Sigurður said, and that was enough to spark the flame.

Something similar happened to Árni Páll when he saw the Dutch exhibition in England. In Reykjavík, having befriended the SÚM artists and started to teach at the Arts College, this world opened up to him. Shortly after he began to teach, the College set up a small department dedicated to the new avant-garde and Magnús Pálsson was hired to lead it. This department, eventually called the New Art Department, was to foster many students who became Iceland's most prominent artists in the ensuing decades. “I was really inspired by Magnús and those people. They were just like the artists I had seen in England ... then came Magnús, working on the same ideas!”

There were a few other teachers and several students pursuing the new art – including Jón Gunnar Árnason, Rúrí, Bjarni H. Þórarinsson and Birgir Andrésson. Árni Páll cooperated with the younger artists as well as with his older friends from the SÚM group. Following his first private exhibition in Gallery SÚM, he began to exhibit with this new generation, especially with Birgir, with whom he was to work closely until Birgir's untimely death in 2007. Árni Páll took part in exhibitions in Gallery Suðurgata 7, a space run by the younger generation and the main venue for avant-garde art and music in the late 1970s and early 1980s. He also got to know artists and gallery owners in Holland and often exhibited there.

In the mid-1980s, Árni Páll started to work in film, primarily as art director or set designer, “to make ends meet”, as he explains. Yet he continued to work on his art and exhibited frequently, both in Iceland and abroad – even as his work in film started to take up more and more of his time. Today, Árni Páll is widely known for his work in film and as the curator of large exhibition, including Iceland's contribution to large Expo-exhibitions. Alongside this work he continued to make art and most of the works in the Gallery GAMMA exhibition are from this period.

Árni Páll's art has its origin in the 1970s when Fluxus and conceptual art were coming of age in Iceland. Yet his artwork also has a strong minimalist flavour. In the 1970s, Kristján Guðmundsson was the main proponent of this style in Iceland, favouring a disciplined approach where all unnecessary elements are stripped away. It is hardly a coincidence that Árni Páll and Kristján have collaborated and exhibited together up to the present day.

The exhibition in Gallery GAMMA shows how these different ideas melded together: The playful humour that characterised the Fluxus group, the intellectual approach of conceptual art and the pared-down aesthetic of minimalism. Árni Páll uses different methods and materials. The oldest works in the exhibition are photographs from his first show in Gallery SÚM, shot in 1975. These are portraits of the artists Birgir Andrésson and Bjarni H. Þórarinsson who were then still studying at the college. But these are not just portraits as their heads are partly wrapped in white and black cloth. There is something of the conceptual approach about these photographs and they are playful in the spirit of Fluxus. In the more recent pieces we can see how Árni Páll's work has become more and more disciplined and minimalistic, the treatment of the materials more thoughtful and more simply presented. Yet the humour and playfulness always remain.