Gabríela Friðriksdóttir

Innra líf heysátu
Inner Life of a Hay Bale
21. maí til 27. ágúst | 21 May to 27 August
2016


Að ljúka upp huldum heimum
Unlocking Hidden Worlds

Jón Proppé


Scroll down for English


Mannfólkið hefur lengi grunað að í

veröldinni

megi finna lykla sem opna okkur leið að

huldum heimum. Í þjóðsögum og goðsögnum

sjáum við að stundum þarf ekki nema að

finna réttan stein, stað eða blóm. Launrúnir

eða rétt flutt þula geta lokið upp földum

stöðum. Þegar þangað er komið getum við

skoðað okkur um og hitt furðuverur sem eru

skrítnari en nokkuð í bestiaria miðalda eða

vísindaskáldsögum nútímans. Á hliðstæðan

hátt getur endurbætt smásjá opnað

vísindamönnum

sýn í nýja heima, heil vistkerfi af

efnasamböndum og lífverum, þéttbyggð

samfélög þar sem fjölbreytilegar lífverur lifa,

eiga sín samskipti og deyja – alveg eins og

við. Stundum finna vísindamenn falda hella

og dýr sem enginn maður hefur áður séð en

hafa þróast þar í einangrun í fábreytilegu

umhverfi og aðlagast því fullkomlega. Hvort

sem við skoðum þá frá sjónarhorni goðsagna

eða vísinda hafa huldir heimar af þessu tagi

heillað okkur frá örófi. Vitundin um það

að þessir heimar geta verið rétt handan við

hornið, jafnvel faldir heima hjá okkur eða í

hversdagslegustu hlutum, gerir lífið

spennandi

og dálítið hættulegt.

Strax á fyrstu sýningum sínum árið 1997

var Gabríelu Friðriksdóttur umhugað um að

draga fram þessa reynslu, til dæmis þegar

hún útbjó barnaherbergi í sýningarrýminu

þar sem leikföngin reyndust við nánari

skoðun

hættuleg og ógnandi. Teikningar hennar

frá þessum árum kanna gjarnan hulda heima

og hulið líf dýra og furðuvera. Þær sýna líka

að Gabríelu þykir í raun vænt um þessar

undarlegu verur og áhorfandinn getur ekki

annað en fundið til samkenndar líka. Það tók

hana sjálfa nokkurn tíma að átta sig á

mikilvægi

teikninganna:

Fyrst leit ég ekki á þær sem teikningar

heldur frekar sem skissur, eins konar safn

af því sem ég var að hugsa á hverjum

tíma. Ég leit aldrei á þær sem eitthvað

sem ég gæti notað á sýningu. Svo fór ég

að skoða þær og komst að því að þær

væru kannski eins og partur af sjálfri mér,

eins og á úthverfunni, ef þú veist hvað ég

meina. 

„Á úthverfunni“ er ágæt leið til að lýsa því

sem gerist í myndlist Gabríelu. Frá því um

2004 hefur hún lagt áherslu á vídeólist og

búið til röð metnaðarfullra verka sem eru

hlaðin táknum og fornum,

leyndardómsfullum

anda. Fjórleikur hennar í vídeó frá 2005

(Tetralógía sem sýnd var í Feneyjum sama ár

þegar Gabríela var fulltrúi Íslands á

tvíæringnum

þar) kannar hið óljósa samband milli

íbúanna í mannheimum og þeirra sem byggja

hulduheima. Aðeins þunn himna skilur þá

að og þeir þröngva sér hver inn í annars

veruleika

í undarlegum leikatriðum sem lúta

aðeins sínum eigin óræðu rökum.

Myndlist Gabríelu kannar mörk skynjunar

okkar og takmarkanirnar sem sjónarhorn

okkar setja okkur. Reynsla okkar markast

alltaf

af því sem við fáum greint með

skynfærunum

þaðan sem við stöndum en þar með er

auðvitað ekki öll sagan sögð. Hversdagslegt

umhverfi okkar er vissulega traust og

fyrirsjáanlegt:

Jörðin ber okkur, sólin kemur upp á

hverjum degi og hlutir hegða sér yfirleitt

eins

og við viljum. En ef veröldin hliðrast aðeins, 

jafnvel aðeins agnarögn, komumst við að því

að ekki er allt sem sýnist. Ef við veltum við

steini eða snúum við skóflu af mold, sjáum

við að jörðin undir okkur iðar af lífi og felur

agnarsmá holrúm og ganga. Þegar sólin sest

verður veröld okkar önnur og við getum

tapað áttum og jafnvel glórunni,

eins og

sögur sanna. Skuggarnir lengjast og dýpka og

allt í einu þykjumst við greina í þeim

óvæntar

hreyfingar og svipi.

Það eitt að fara í gönguferð getur gefið

okkur nýtt sjónarhorn á hlutina. Ef við

göngum

á fjall fáum við allt annað sjónarhorn á

byggðina fyrir neðan. Við getum meira að

segja fundið ný sjónarhorn án þess að færa

okkur úr stað. Skáldsaga, vísindarit,

kvikmynd

eða myndlistarverk getur opnað okkur

ný sjónarhorn á veröldina og gert okkur

kleift

að upplifa til fulls eitthvað sem við höfðum

áður aðeins óljósa hugmynd um. Jafnvel

Tarot-spil geta verið uppspretta innsæis. Við

sækjum í reynslu af þessu tagi vegna þess að

hún víkkar sjóndeildarhring okkar og hjálpar

okkur að skilja heiminn betur, bæði hinn

hversdagslega heim og þá hulduheima sem

faldir eru í honum. Eins og listamaðurinn

Mark Boyle sagði einu sinni: Það róttækasta

sem maður getur gert til að breyta heiminum

er að breyta sjónarhorni manns á hann.

Til er löng bókmenntahefð sem fjallar

um hulda heima og nær allt aftur til

Grikklands

hins forna. Alloft ferðast söguhetjan

til huliðsheima

í draumi en sumum, eins

og Dante, er kippt burt „miðja vega á vorri

ævigötu“ og ranka við sér „í dimmum skógi“.

Þegar höfundar fara að rannsaka ókunna

heima þurfa þeir sjálfir að finna upp kompás

til að leiða lesendur gegnum myrkviðið. Þessi

forna bókmenntahefð er óþrjótandi brunnur

stílbragða og bókmenntalegra tilbrigða

sem höfundar hafa nýtt sér á ótal vegu;

draumbókmenntir og svokallaðar leiðslur

eru án efa með mikilvægustu forverum

nútímaskáldskapar. Margar þessara aðferða

hafa líka verið teknar upp í myndlist þegar

listamaðurinn þarf að segja sögu eða kalla

fram atburð, persónu eða andrúmsloft. Þetta 

má greinilega sjá í verkum Gabríelu, sérstak- 

lega í vídeóverkunum þar sem hún beitir

bókmenntalegri tækni og stílbrögðum þótt

hefðbundinn söguþráð vanti. Verkin eru

litrík

og áferðarmikil og hún notar leikara, dansara

og flóknar sviðsmyndir og byggir upp atriði

sem virðast þrungin spádómum og óræðum

ógnum. Allt er þetta gert til að svipta okkur

burt úr hversdagsveruleikanum, að breyta

sjónarhorni okkar og gera veröldina nýja.

Endurtekin tákn, myndir og efni gegna

veigamiklu hlutverki í þessu og veröld

Gabríelu

er full af þeim. Strax í vídeóverkunum

frá 2005, Tetralógía, kom hey mikið við

sögu. Hey fyllir hinn dularfulla heim þar

sem við sjáum lífið fæðast og er tákn um

lífgjöf og orku. Hún hefur síðan oft notað

hey í skúlptúrum sínum og segja má að það

sé eitt af hennar einkennisefnum. Nú hefur

hún helgað heila sýningu þessu viðfangsefni

og skoðar það í skúlptúrinnsetningu,

teikningum og teiknimynd. Á árþúsundum

hefur mannkynið gætt heyið merkingu og

táknkrafti langt umfram það sem ætla mætti.

Heyið er fóður búsmalans sem svo aftur

fóðrar okkur sjálf. Heyið er vetrarforði sem

tryggir afkomu þar til aftur vorar. Víðast um

Vestur-Evrópu og jafnvel á Indlandi hefur

verið þjóðtrú að það boði gott að sjá heyhlass

nálgast á götu og fólk gat þá óskað sér og

vitað að óskin myndi rætast. Ef heyið var í

sátum eða böggum rættist óskin þó ekki fyrr

en sátan var rofin eða bagginn opnaður.

Nú hefur Gabríela rofið sátuna og óskir

okkar geta ræst. Hún birtir okkur allt hið

undursamlega líf sem býr í heysátunni og

það

er kostulegt persónugallerí, furðulegar verur

sem þó virðast einhvern veginn kunnuglegar

og deila eiginleikum, svipmóti og

hreyfingum

með mannfólki sem við könnumst við. Þær

setja sig í stellingar, spranga stoltar um, húka

hníptar eða gleðjast, alveg eins og við.

Vísindamenn

segja okkur að vissulega búi lífverur

inni í heysátum og geta jafnvel sýnt okkur

myndir úr rafeindasmásjá því til 

staðfestingar.

En það er aðeins með ímyndunaraflinu

að við getum heimsótt veröld þeirra, kynnst

þeim og skilið veruleika þeirra.

Unlocking Hidden Worlds

Jón Proppé


People have long suspected that our world

contains keys that allow us to access other,

hidden worlds. In folklore or myth we see

that sometimes one only has to find a certain

stone, place or plant. A secret rune or a

verse recited can open up hidden realms.

Once there, we can explore vast new spaces

and meet fantastic creatures, as strange as

anything we may find in either medieval

bestiaries or modern science-fiction novels.

Similarly, in science, an improved microscope

can open up whole new ecosystems of

life and chemicals, densely populated worlds

with diverse communities of life-forms

going about their unfathomable business.

Sometimes scientist also find hidden caves

with creatures, never before seen, that have

evolved to form a perfectly adapted society,

albeit in a narrowly confined world. Whether

we see them from the point of view of

mythology or science, such hidden worlds

have always fascinated our species and the

awareness that they can be found just around

the corner, even hidden within rooms and

objects of everyday life, lends our experience

a hint of danger and excitement.

Already in her first exhibitions, back in

1997, Gabríela Fri›riksdóttir was concerned

with evoking this experience, for example

when she exhibited nursery items that would

prove sinister on closer examination. Her

early drawings, too, explore hidden worlds

and the hidden lives of animals and fantastic

creatures. They also show Gabríela's surprising

affection for these creatures, a sympathy

that the viewer cannot but share when looking

at her pictures, videos and sculptures. It

took some time for Gabríela herself to realise

the importance of these early drawings:

At first I didn't think of them as drawings

because they were more like sketches,

like a collection of what I was thinking

of at the time. I never thought of them

as something I could use for an exhibition.

Then I started to look at them and

I found out that they were maybe like

a part of me, like inside out, you know

what I mean?

Inside-out is a good way to describe what

goes on in Gabríela's art. Since 2004 the

focus of her work has been on a series of

highly-produced videos, laden with symbols

and heavy with the air of archaic mystery,

though she continues to paint, draw and

exhibit sculpture. Her 2005 video quartet

Tetral.g.a (exhibited in Venice when Gabríela

represented Iceland at the Biennale that

same year) explores the tenuous relationship

between the world of humans and the

inhabitants of the hidden realms. Only a thin

veil separates them and they intrude on each

other in mysterious situations that progress

through an unfathomable logic of their own.

Gabríela's art explores the limits of perception

and perspective. Our everyday world

is solid and mostly predictable, the ground

is firm, the sun comes up every morning and

objects, for the most part, do our bidding.

Yet if things shift, even only slightly, we find

that they are not always as they seem. If we

turn over a stone or dig up a shovelful of soil

we see that the ground is teaming with life

and porous with hidden spaces. When the

sun sets, our world is transformed and we

can lose our way and even our mind. The

shadows lengthen and deepen and suddenly

we can imagine that we see in the murk

unexpected movements and shapes. The

night belongs to ogres and ghosts; it is when

witches ride and the devil reveals himself to

them.

Simply taking a walk gives us a new perspective

on things and climbing a mountain

gives us a new perspective on the world

below. We can even find new perspectives

without moving. A book, science text, film

or work of art can give us a new view of the

world and help us to experience things in full

that we only had a dim idea of before. Even

reading the Tarot can bring real insights. We

seek such experiences to help us understand

our world more fully, both the everyday

world and the other worlds that hide within

it. As the artist Mark Boyle said: The most

radical thing one can do to change the world

is to change one's perspective on it.

There is a long literary tradition relating

to hidden worlds, reaching back to the

ancient Greeks. Quite often, the hero travels

there in a dream but some, like Dante, are

simply torn away “midway life's journey” to

find that they have “strayed into a dark forest”.

When exploring an unfamiliar world the

author must invent a compass to guide the

reader along and this old tradition is a great

repository of tropes and literary devices that

authors have exploited in endlessly varied

ways; the dream narrative is without a doubt

one of the most important sources of all

fiction writing. Many of these methods have

been adopted in art to tell a story or evoke a

scene, a person or an atmosphere. This can

be clearly seen in Gabríela's work, especially

in her videos that, while lacking a strict

linear plot, employ a variety of symbolic and

literary devices. Her lush scenes with actors,

dancers, complicated sets and ominous

events, all serve to transport us beyond

everyday life, to change our perspective and

make the world new.

Recurring symbols, images and materials

play an important role in this and Garbíela's

world is full of them. Already in the 2005 video

Tetral.g.a, hay played an important role.

It filled the world from which primordial life

emerged, a powerful symbol of a life-giving

force. Hay has continued to feature in Gabríela's

sculptures and has become one of her

signature materials. Now, a whole exhibition

explores this theme in detail with a sculptural

installation, drawings and an animated film.

Millennia of human history have invested

hay with importance and meaning far beyond

its humble appearance. It is fodder for

our livestock that in turn feeds us. It is a winter

store that can ensure survival, no matter

how winds rage. It can insulate us from the

cold and help us light a fire to keep us warm.

In most of Western Europe and even in India

it was thought to bring good luck if one saw

a wagon loaded with hay and people would

make a wish. If the hay was in bales, however,

the wish would not come true until the bales

were opened.

Now Gabríela has opened up the bale

of hay, making our wish come true and

revealing to us the wonderfully strange and

quirky world of the creatures that live there.

They are a surprising gallery of characters

and, while strange, they seem oddly familiar,

sharing traits, features and attitudes that

we easily recognise from our own circles

of friends. They pose, strut, sulk or rejoice,

just like us. Science will tell us that, indeed,

there are living creatures in a bale of hay and

may even show us images from an electron

microscopes to prove it. But it is only in the

imagination that we can visit their world,

make their acquaintance and come to understand

their way of being.